السيد علي الحسيني الميلاني
51
جواهر الكلام في معرفة الإمامة والإمام (فارسى)
مباحث از توحيد تا معاد تأليف نمودهاند . نكتهء قابل توجّه اين كه : اهل سنّت چون امامت را از اصول دين نمىدانند - چنان كه خواهد آمد - كتابهاى مستقل زيادى در خصوص امامت ندارند ، و آن چه در اين باب نوشتهاند در واقع به جهت هجوم بر شيعيان بوده است ، و به همين جهت ملاحظه مىشود كه علماى شيعه در طول تاريخ غالباً در مقام دفاع از مكتب اهل بيت عليهم السلام و ردّ حملههاى مخالفين بوده و هستند . 4 . دفاع شيعه و پاسخ به حملات از همان روز اول ، موضع شيعه موضع دفاع و ردّ تهاجم بوده است ، جاحظ كتابى به نام ( العثمانيّه ) نوشت ، سراسر آن تهاجم بر مكتب اميرالمؤمنين عليه السلام ، سپس قاضى عبدالجبار معتزلى كتاب المغنى در ردّ عقائد شيعه و در آن ادلّه لفظيّه را بر اساس ادلّه عقليّه نقد كرده است ، مرحوم سيد مرتضى كتاب الشافي في الامامة را در ردّ كتاب المغنى تأليف نموده ، كه شيخ طوسى آن را تلخيص نموده است . و اين وضعيت همچنان ادامه داشته تا قرن هفتم و هشتم ، كه نوبت به فخر رازى و ايجى و تفتازانى و همانند آنها رسيد . 5 . اوج جدال كلامى در قرن هفتم و هشتم امتياز دو قرن هفتم و هشتم ( بر اثر دگرگونىها و حوادث سياسى - اجتماعى در سرزمينهاى اسلامى ) در پيشرفتهاى علمى فراوانى است كه در علوم و فنون دينى به وجود آمد . اما دربارهء علم كلام بايد گفت : در اين تاريخ سه حوزهء علمى تأسيس گرديد ، كه در اين حوزهها علماى بزرگى در علم كلام پرورش يافتند ، آنها براى دانشمندان آينده پيشوا شدند و آثار گرانقدر بسيارى در اين علم از ايشان به جا ماند كه از آن پس مورد